de termin izm ne demek?
Determinizm Nedir?
Determinizm, her olayın, kendinden önce gelen neden-sonuç ilişkisi ile belirlendiğini savunan felsefi bir görüştür. Bu görüşe göre, evrende özgür irade veya rastlantısallık bulunmaz. Her şey önceden belirlenmiştir ve gelecekte olacaklar, geçmişte olanların kaçınılmaz bir sonucudur.
Temel İlkeler:
- Nedensellik İlkesi: Her olayın bir nedeni vardır ve aynı nedenler aynı sonuçları doğurur. (https://www.nedemek.page/kavramlar/nedensellik)
- Evrensel Yasa: Evren, değişmez fiziksel yasalar tarafından yönetilir.
- Öngörülebilirlik: Evrenin şu anki durumu ve yasaları bilindiğinde, gelecekteki her şey teorik olarak öngörülebilir.
- Özgür İradenin Reddi: İnsan eylemleri de dahil olmak üzere, her şey önceden belirlenmiştir ve dolayısıyla özgür irade yanılsamadır. (https://www.nedemek.page/kavramlar/özgür%20irade)
Determinizmin Çeşitleri:
- Fiziksel Determinizm: Her şeyin fiziksel yasalarla belirlendiğini savunur.
- Teolojik Determinizm (Kadercilik): Her şeyin Tanrı tarafından önceden belirlendiğini savunur. (https://www.nedemek.page/kavramlar/kadercilik)
- Psikolojik Determinizm: İnsan davranışlarının geçmiş deneyimler, genetik yatkınlıklar ve bilinçaltı faktörler gibi psikolojik nedenlerle belirlendiğini savunur.
- Sosyal Determinizm: İnsan davranışlarının toplumsal normlar, değerler ve yapılar tarafından belirlendiğini savunur. (https://www.nedemek.page/kavramlar/sosyal%20belirleyicilik)
Determinizme Yönelik Eleştiriler:
- Özgür İrade Yanılsaması: Determinizmin, insan eylemlerinin sorumluluğunu ortadan kaldırdığı ve ahlaki değerleri anlamsızlaştırdığı eleştirisi.
- Belirsizlik İlkesi: Kuantum mekaniğindeki belirsizlik ilkesinin, evrenin deterministik olmadığını gösterdiği iddiası.
- Kaos Teorisi: Küçük nedenlerin büyük ve öngörülemeyen sonuçlara yol açabileceğini gösteren kaos teorisinin, determinizmi zayıflattığı iddiası.
- Ahlaki Sorumluluk: Eğer eylemlerimiz belirlenmişse ahlaki sorumluluğumuzun ne anlama geldiği sorusu. (https://www.nedemek.page/kavramlar/ahlaki%20sorumluluk)
Determinizm, felsefe, bilim, din ve ahlak gibi birçok alanda önemli tartışmalara yol açan karmaşık bir konudur.